ลักษณะของข้อมูลและการสำรวจข้อมูลทางวัฒนธรรม           ประจักษ์ สายแสง บทความที่ 15
เอกสารการประชุมสัมนาเพื่อจัดทำระบบข้อมูลทางวัฒนธรรม วันที่ 28 สิงหาคม 2527 ณ โรงแรมเวล นครปฐม

ข้อตกลงเบื้องต้น

     บทความที่นำเสนอในครั้งนี้ ประมวลจากประสบการณ์ของผู้นำเสนอเอง จึงจำต้องใช้ศัพท์และโครงสร้างตามแนวทรรศนะของผู้เสนอ ซึ่งไม่จำเป็นต้องเหมือนกับหลักการที่เตยมีปรากฏอยู่ ดังนี้

     1. "วัฒนธรรม" หมายถึง กิจกรรมของบุคคลหรือกลุ่มบุคคล ผ่านสื่อทางกาย วาจา ใจ อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่าง
       หากผ่านสื่อทางกาย ก็จะปรากฏในรูปของการกระทำโดยใช้อวัยวะต่างๆ เช่น การกิน การฟ้อนรำ การแกะสลัก การวาดรูป การเย็บปักถักร้อย การไหว้ กับรวมถึงศิลปวัตถุ สิ่งก่อสร้างผลงานทางการแสดง การเขียน อันเป็นผลผลิตซึ่งต้องใช้อวัยวะต่างๆ ฯลฯ
       หากผ่านสื่อทางวาจา ก็จะปรากฏในรูปของเสียง เช่น เสียงขับร้อง เสียงการเล่านิทาน ฯลฯ
       หากผ่านสื่อทางใจจะเป็นนามธรรมไม่ปรากฏรูป แต่สิ่งเหล่านั้นมีอยู่ (exist) เช่นภาพในใจอันเกิดจากสมาธิ ฯลฯ

     2. "โครงสร้างของวัฒนธรรม" วัฒนธรรมประกอบด้วยโครงสร้างหลายประการแต่โครงสร้างดังกล่าวนี้จะเด่นเพียง 2-3 โครงสร้างในปรากฏการณ์หนึ่งๆ โครงสร้างอื่นๆ ก็จะเด่นรองลงมา โครงสร้างต่างๆ มีดังนี้

(1) "โครงสร้างทางชีวภาพ" ทำให้เกิดความเด่นชัดของกลุ่มวัฒนธรรมหนึ่งในส่วนที่
แตกต่างจากวัฒนธรรมอื่น เช่น กลุ่มคนไทยแตกต่างจากกลุ่มอเมริกันเพราะโครงสร้างทางชีวภาพ
(2) "โครงสร้างทางปรัชญาและศิลปะ" มีอิทธิพลต่อความนึกคิดในเรื่องความจริง ความดี ความงาม ตลอดจนความเชื่อถืออันเป็นที่มาของแนวทางปฏิบัติ
(3) "โครงสร้างทางสังคมเศรษฐกิจการเมือง" มีอิทธิพลในการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคน คนกับสถาบัน และสถาบันกับสถาบัน เป็นตัวกำหนดความสอดคล้องในวิถีทางปฏิบัติของคนกลุ่มเดียวกัน
(4) "โครงสร้างทางจิตวิทยา" มีอิทธิพลในการแสดงพฤติกรรมของคน
(5) "โครงสร้างทางประวัติศาสตร์" มีอิทธิพลในการเสริมกำลังแนวทางปฏิบัติของกลุ่มคน
(6) "โครงสร้างทางเทคโนโลยี" มีอิทธิพลในการเหนี่ยวนำให้เกิดกิจกรรมใหม่ๆ ในกลุ่มคน หรือในบุคคล

     3. "ขอบข่ายของวัฒนธรรม" วัฒนธรรมมีขอบข่ายครอบคลุมโครงสร้างทั้ง6 ประการดังกล่าวแล้ว จะขอยกตัวอย่างหัวข้อต่างๆ อันอยู่ในขอบข่ายวัฒนธรรมแยกตามโครงสร้างดังต่อไปนี้

(1) หัวข้อที่เป็นตัวอย่างในขอบข่ายของโครงสร้างทางชีวภาพ เช่น กิจกรรมเกี่ยวกับการปรับปรุงเผ่าพันธุ์มนุษย์ (ซึ่งประสบผลสำเร็จในญี่ปุ่น) การเพาะกาย การลดความอ้วน การตัดแขนขาให้อ่อนเพื่อประโยชน์ทางนาฏศิลป์ การใช้อาหาร ยาเป็นเครื่องบำรุงหรือบำบัดโรค กีฬาต่างๆ ฤาษีดัดตน การนวด การรัดเท้าของคนจีน ฯลฯ
(2) หัวข้อที่เป็นตัวอย่างในขอบข่ายของโครงสร้างทางปรัชญาและศิลปะ เช่น ศาสนา ความเชื่อต่างๆ จิตรกรรม ประติมากรรม สถาปัตยกรรม นาฏศิลป์ ดนตรี วรรณคดี การละคร งานช่างฝีมือ ทั้งนี้หมายรวมทั้ง "กิจกรรม" และ "ผลงานของกิจกรรม" ในหัวข้อดังกล่าวแล้ว ฯลฯ
(3) หัวข้อที่เป็นตัวอย่างในขอบข่ายของโครงสร้างทางสังคม เศรษฐกิจ การเมือง เช่น ประเพณีสังคม พิธีกรรม การลงแขก การเมืองฝาย การเล่าเรียน การบำบัดรักษาโรคด้วยพิธีกรรม การขอฝน การเพาะปลูก งานเฉลิมฉลอง การละเล่น กฎหมาย ฯลฯ
(4) หัวข้อที่เป็นตัวอย่างในขอบข่ายของโครงสร้างทางจิตวิทยา เช่น การใช้ภาษา กิริยา มารยาท พฤติกรรมทางเพศ เป็นต้นว่า การเกี้ยวพาราสี ฯลฯ
(5) หัวข้อที่เป็นตัวอย่างขอบข่ายของโครงสร้างทางประวัติศาสตร์ เช่น กิจกรรมที่เกี่ยวกับความเป็นชาติ โบราณคดี การอ่านจารึก วรรณกรรมท้องถิ่น ฯลฯ
(6) หัวข้อที่เป็นตัวอย่างในขอบข่ายของโครงสร้างทางเทคโนโลยี เช่น วิธีการเกษตรกรรม ชลประทาน การทำเครื่องนุ่มห่ม งานช่างฝีมือ การแพทย์ เภสัชกรรม ฯลฯ

ลักษณะข้อมูลทางวัฒนธรรม

     ข้อมูลทางวัฒนธรรมมีลักษณะจำแนกได้ดังนี้

     1. จำแนกตามสื่อ จำแนกได้ดังนี้

ก. สื่อทางกาย เช่น วรรณกรรมลายลักษณ์ ศิลปะ ศิลปวัตถุ งานช่างฝีมือ กฎหมาย การละคร กิริยามารยาท การนวด ฯลฯ
ข. สื่อทางวาจา เช่น การพูด การเล่านิทาน การขับร้อง การให้พร
ค. สื่อทางใจ เช่น วินัย ความเชื่อ การสมาธิ

     2. จำแนกตามประเภทกลุ่มชน จำแนกได้ดังนี้

ก. วัฒนธรรมอันเกี่ยวเนื่องจากทางราชสำนักและราชการ มีแบบฉบับเป็นลายลักษณ์บันทึกกระบวนการเป็นส่วนใหญ่
ข. วัฒนธรรมพื้นบ้าน มีแบบฉบับเป็นการบอกเล่าทางวาจาเป็นส่วนใหญ่ มีลายลักษณ์อักษรเป็นส่วนน้อย

     3. จำแนกตามธรรมชาติของข้อมูล จำแนกได้ดังนี้

ก. ข้อมูลมองสรุปจากภาพรวม (texture) เช่น ขั้นตอนการประกอบพิธีต่างๆ
ข. ข้อมูลหลัก หรือตัวบท (text) เช่น กระบวนการประกอบพิธีต่างๆ
ค. ข้อมูลแวดล้อมหรือบริบท (context) เช่น บรรยากาศในขณะประกอบพิธีต่างๆ
ง. ข้อมูลบอกหน้าที่หรือบทบาท (function) เช่น บทบาทของพิธีกรรมต่างๆ ที่มีต่อใจคน

การสำรวจข้อมูลทางวัฒนธรรม

     การสำรวจในที่นี้ หมายถึง การเข้าบันทึกธรรมชาติของข้อมูลในแหล่ง แหล่งที่สมบูรณ์ย่อมจะมีธรรมชาติของข้อมูลครบถ้วน แหล่งของข้อมูลทางวัฒนธรรม ได้แก่

1. ห้องสมุด
2. ศูนย์วัฒนธรรม
3. บุคคลที่จะเป็นวิทยากร (lead หรือ information) ได้
4. วัตถุ สถานที่ ซึ่งจะบอกข้อมูลได้จากการตีความ
5. แหล่งข้อมูลสนาม ประกอบด้วยธรรมชาติของข้อมูลครบทั้งสี่ประการดังกล่าวข้างต้น

     การสำรวจข้อมูลจำต้องใช้อุปกรณ์ต่างๆ ตามความเหมาะสม เช่น

1. แบบจดบันทึก
2. แบบสัมภาษณ์ สอบถาม
3. เครื่องมือในการจดบันทึก
4. อุปกรณ์เก็บภาพเคลื่อนไหว ภาพนิ่ง
5. อุปกรณ์บันทึกเสียง

      การสำรวจข้อมูลทางวัฒนธรรม จำต้องใช้ผู้มีประสบการณ์ทางด้านการสำรวจข้อมูลสนามกับนักวิชาการจึงจะได้ผลดี

กลับขึ้นบน

<< ย้อนกลับ || || ต่อไป >>