พิธีกรรมไหว้ผีขุนน้ำ

วิทยากร     :    อาจารย์ประพัฒน์ วงศ์ขัติย์ ผู้อำนวยการ โรงเรียนอนุบาลสันทรายงาม ต.สันทรายงาม อ.เทิง จ.เชียงราย ผู้เก็บข้อมูล     :     กัลยา วรรณสาร นิสิตมหาวิทยาลัยนเรศวร วิทยาเขตสารสนเทศ จังหวัดพะเยา วันที่เก็บข้อมูล : สิงหาคม 2547

อาจารย์ประพัฒน์ วงศ์ขัติย์

ประวัติความเป็นมา อ่างเก็บน้ำขุนปล้อง ตำบลปล้อง อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย เป็นอ่างเก็บน้ำตามโครงการพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สร้างเมื่อ พ.ศ. 2525 ก่อนที่จะสร้างอ่างเก็บน้ำมีลำห้วยที่สำคัญ คือ ลำห้วยปล้อง ( อ่างเก็บน้ำขุนปล้อง ) ประกอบไปด้วยลำห้วยต่าง ๆ และแหล่งน้ำที่สำคัญมี 2 แห่ง ดังนี้ 1. แง่ซ้าย มีลำห้วยเฮี้ย, ลำห้วยโป่ง, ก้อดหลวง 2. แง่ขวา มีลำห้วยหิ่งฮ้าย, ห้วยห้อม, ก้อดป่าไผ่, จำหมู ลำห้วยต่าง ๆ ทั้ง 2 แง่นี้จะไหลมาบรรจบกันเป็น “ ลำห้วยปล้อง” ที่ “สองสบ” ( สบ หมายถึง ประสบหรือพบ) ซึ่งเป็นบริเวณอ่างเก็บน้ำขุนปล้องปัจจุบัน เครื่องพลีกรรม 1. วัวสื่อ 1 ตัว 2. เหล้า 1 ขวด 3. ข้างเหนียวนึ่ง 1 กล่อง 4. หมาก เมี่ยง บุหรี่ 1 สำรับ 5. ข้าวตอก ดอกไม้ 1 สำรับ 6. ธูป 1 ดอก 7. เทียน 1 เล่ม การเตรียมสถานที่ แต่เดิมสร้างศาลเพียงตาขึ้นชั่วคราวในบริเวณต้นน้ำขัดราชวัตรโดยรอบ ปักตุงไชยให้สวยงาม ปัจจุบันได้สร้างศาลมั่นคง แข็งแรงขึ้นบริเวณอ่างเก็บน้ำขุนปล้อง ตกแต่งบริเวณด้วยตุงไชย ดอกไม้ ต้นกล้วย ต้นอ้อยต่าง ๆ และมีลานประกอบพิธี 1. ห้วยผักกูด 2. ห้วยหก ลำห้วยเหล่านี้ตามความเชื่อเดิมแล้วจะมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ดูแลรักษาคุ้มครอง และดลบันดาลให้พื้นที่ในเขตตำบลปล้อง มีน้ำท่าอันอุดมสมบูรณ์ ฝนตกต้องตามฤดูกาล พืชผลไร่นาได้ผลผลิตดีให้คุณประโยชน์ต่อชุมชนเป็นอย่างยิ่ง สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่มาปกป้องรักษาขุนน้ำต่าง ๆ เท่าที่ผู้เฒ่าผู้แก่ได้เล่าขานกันมาปรากฏดังนี้ 1. เจ้าพญาหมอก เป็นผู้ใหญ่ในบรรดาขุนน้ำทั้งหลายที่มีหน้าที่รักษาขุนน้ำทุกลำห้วย 2. ปู่จาย่าเป้อะ เป็นผู้ช่วยของเจ้าพญาหมอก 3. ปู่สามสีข่าสามใส้ เป็นผู้ช่วยของเจ้าพญาหมอก และรักษาจำหมู 4. ท้าวแก้ว รักษาขุนน้ำ ห้วยผักกูด 5. พญาแสนหาญ รักษาขุนน้ำ ห้วยหก 6. ขุนหลวง รักษาก้อดหลวง 7. ขุนน้อย รักษา ก้อดป่าไผ่ ดังนั้น ประชาชนชาวตำบลปล้องทั้งหลายที่ได้รับคุณประโยชน์จากขุนน้ำต่าง ๆ เหล่านี้ต่างพร้อมใจกันจัดพิธีไหว้ผีขุนน้ำขึ้น เพื่อเป็นการแสดงความกตัญญูต่อผู้มีคุณ และความสำคัญของน้ำ เป็นประจำทุกปีเรียกว่า “ ประเพณีไหว้ผีขุนน้ำ “ การประกอบพิธี เมื่อถึงวันทำพิธีจะมีขบวนแห่เครื่องพิธีกรรม จากหมู่บ้านมุ่งสู่บริเวณต้นน้ำในป่า ซึ่งเป็นบริเวณทำพิธีกรรม แก่เหมือง แก่ฝาย ชาวนาพร้อมทั้ง ปู่ข้าวจ้ำผู้ทำพิธี ก็จะจูงวัวไปอั๊บ ( มอบ ) ให้กับผีขุนน้ำ ณ บริเวณแคร่ที่ทำพิธี ปู่จ้างจ้ำก็จะกล่าว (ฮ่ำ) คำมอบวัว แล้วจึงนำวัวออกมาฆ่า เมื่อฆ่าวัวแล้วก็จะนำเนื้อวัวส่วนหนึ่งไปทำอาหาร เช่น ลาบ ส้า แกงอ่อม เป็นต้น เมื่ออาหารเสร็จ ก็จะนำเนื้อที่เหลือและข้าวปลาอาหาร มาเลี้ยงทำพิธี ปู่ข้าวจ้ำก็จะจุดธูป เทียน อย่างละ 1 ดอก บอกกล่าวอัญเชิญ ( ฮ่ำ) ให้ผีขุนน้ำที่มีหน้าที่ปกป้องรักษาลำห้วย น้ำต่าง ๆ มารับเครื่องสังเวย มีการรินเหล้า 4 แก้ว สำหรับผีประจำห้วยดังนี้ แก้วที่ 1 สำหรับ ท้าวขาก่าน ผู้เป็นประธาน แก้วที่ 2 สำหรับ เจ้าพญาหมอก แก้วที่ 3 สำหรับ ท้าวแก้ว แก้วที่ 4 สำหรับ พญาแสนหาญ ส่วนตนอื่น ๆ เช่น ปู่จา ย่าเป้อะ ปู่สามสี ย่าสามไส้ ขุนหลวง ขุนน้อย จะมาแท่นพิธีออกมาโดยเฉพาะ เนื่องจากเป็นระดับรองลงมา หลังจากทำพิธีเสร็จประมาณครึ่งชั่วโมง ปู่ข้าวจ้ำ ก็จะขอเครื่องสังเวยเหล่านั้น มาให้ชาวนาได้ทำอาหาร เลี้ยงดูกันให้อิ่มหนำ เป็นเครื่องบ่งชี้ถึง ภูมิปัญญาและเทคโนโลยี ของท้องถิ่นที่ทำให้ชาวนามีกำลังใจทำนา การจัดพิธีเลี้ยงผีขุนน้ำจัดได้ว่าเป็นการใช้ภูมิปัญญาของท้องถิ่น มากำหนดพิธีกรรมบางอย่างของท้องถิ่นได้อย่างเหมาะสม และเป็นไปตามวิถีชีวิตของท้องถิ่นอีกทั้ง ต่อธรรมชาติสิ่งแวดล้อมอีกด้วย จะเห็นได้จากผลของการจัดพิธีกรรมที่เกิดขึ้นต่อชุมชน 1. เป็นการนำพิธีกรรม และความเชื่อในเรื่อง ผีปีศาจมาสร้างความสามัคคีในหมู่ของผู้ที่ใช้น้ำร่วมกัน ซึ่งจะต้องมีการกระทบกระทั่งกันบ้าง แต่เมื่อมีการนำเอาพิธีกรรมนี้มาสร้างให้เกิดความสามัคคีขึ้นแล้ว ความบาดหมางต่าง ๆ ก็จะหมดไป 2. ชาวนาในท้องถิ่นเชื่อว่าธรรมชาติทุกชนิดทั้ง ป่าไม้ ภูเขา ดิน น้ำ ฯลฯ มักจะมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์คอยดูแลรักษาอยู่ ดังนั้นจึงนำเอาความเชื่อในเรื่องผี และสิ่งศักดิ์สิทธิ์มาเป็นตัวกลางสร้างความตระหนักความกลัว ไม่กล้าตัดไม้ทำลายป่า ต้นน้ำ เป็นเหตุให้ชาวนาเห็นถึงคุณประโยชน์ของน้ำและเห็นถึงคุณค่าของการอนุรักษ์ต้นน้ำลำธารด้วย สรุป การประกอบพิธีไหว้ผีขุนน้ำ อ่างขุนปล้อง ต.ปล้อง อ.เทิง จ.เชียงรายนั้น จากการสัมภาษณ์ ศึกษาค้นคว้า ทราบว่าเป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่มีค่าอย่างยิ่งโดยแต่เดิมชาวนาจะเลี้ยงผีขุนห้วยต่าง ๆ ต่างคนต่างทำ และมีการแย่งน้ำกัน ทะเลาะวิวาทกันถึงกับฆ่าฟันกันก็มี ปัจจุบันนี้ พอเริ่มพิธีไหว้ผีขุนน้ำเกิดขึ้นโดยชาวบ้าน ผู้นำท้องถิ่นทุกฝ่ายได้ช่วยกันจัดประเพณีนี้ขึ้นมา โดยมีชมรมผู้ใช้น้ำเป็นฝ่ายดำเนินการจัดสรรน้ำจากอ่างขุนปล้อง ทำให้เรื่องทะเลาะวิวาทแย่งน้ำทำนา และปัญหาต่าง ๆ ได้สูญหายไป เกิดความสามัคคี ในหมู่คณะ ชาวบ้านมีเจตคติที่ดี ต่อการอนุรักษ์ต้นน้ำลำธาร ชาวนามีขวัญและกำลังใจในการทำนาและยังส่งผลต่อการท่องเที่ยวอีกทางหนึ่งด้วย ฉะนั้น ประเพณีไหว้ผีขุนน้ำของชาวตำบลปล้องเป็นการแสดงถึงภูมิปัญญาชาวบ้านอย่างแท้จริง กลับขึ้นบน

 

วิทยากร    :  อาจารย์เกษม ศรีบัวบาน อายุ 62 ปี อำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา ผู้เก็บข้อมูล    :  นางสาวเกษฏาภรณ์ ศรีบัวบาน นิสิตมหาวิทยาลัยนเรศวร วิทยาเขตสารสนเทศ จังหวัดพะเยา วันที่เก็บข้อมูล : สิงหาคม 2547

แม่น้ำร่องช้าง แม่น้ำสำคัญของอำเภอดอกคำใต้ ต้นน้ำที่บ้าน้ถำ-ปิน ไหลลงสู่แม่น้ำอิง

ประเพณีเลี้ยงผีขุนน้ำ และสืบชะตาแม่น้ำร่องช้าง ประเพณีเลี้ยงผีขุนน้ำ คำว่า ผี หมายถึงวิญญาณหรือสิ่งที่สิงสถิตอยู่ในที่นั้น ๆ คำว่า ขุน หมายถึงความเป็นใหญ่ ต้นตอ ประธานหรืออารักษ์ คำว่า น้ำ หมายถึงแม่น้ำลำคลอง เหมือง ฝาย ห้วย หนอง เพราะฉะนั้น คำว่า ผีขุนน้ำ หมายถึง สิ่งที่สิงสถิตอยู่ตามต้นน้ำลำธาร หรืออารักษ์ต้นน้ำ ลำธาร อันมีหน้าที่ปกปักรักษาต้นน้ำลำธาร ซึ่งหมายถึงแม่น้ำสายที่สำคัญของอำเภอดอกคำใต้ คือแม่น้ำร่องช้าง ลำคลอง และเหมือง ฝายต่าง ๆ ประเพณีสืบชะตาแม่น้ำ เป็นพิธีสืบชะตาแม่น้ำประยุกต์มาจากพิธีสืบชะตาคน และสืบชะตาหมู่บ้าน มีความสำคัญคือ 1. ก่อให้เกิดความร่วมมือ ช่วยเหลือเกื้อกูลในชุมชน 2. ทำให้เกิดความเลื่อมใส เคารพต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ปกป้องแม่น้ำร่องช้าง 3. เกิดความรัก หวงแหนและสำนึกในการดูแลแม่น้ำ และต้นน้ำลำธาร เครื่องมือสำหรับสังเวยบูชา 1. เทียน 4 เล่ม 2. สวยดอกไม้ 4 สวย 3. พลู 4 สวย 4. หมาก 4 ขด 5. ตุงจ่อขาว 4 ผืน 6. มะพร้าว 2 แขนง 7. กล้วย 2 หวี 8. อ้อย 2 เล่ม 9. หม้อใหญ่ 1 ใบ 10. แกงส้ม แกงหวาน 1 หม้อ 11. หัวหมู 12 เหล้าไห 13. ไก่คู่ 14. อาหารคาวหวาน 7 อย่าง รวมเมี่ยงและบุหรี่ วิธีเลี้ยงผีขุนน้ำ 1. ก่อนทำการเลี้ยงต้องมีการประชุมกันก่อนระหว่างลูกเหมือง ลูกฝาย ( หมายถึง ผู้ที่ใช้น้ำในแม่น้ำนั้น ๆ ที่ใช้ทำการเกษตร ) 2. ประชุมจัดเตรียมกำหนดเวลาเป็นที่เรียบร้อย 3. รับบริจาคเงินตามจิตศรัทธาเพื่อจัดซื้อเครื่องสังเวย 4. จัดเตรียม และจัดดา ตกแต่งเครื่องสังเวย เมื่อจัดการแต่งดาเครื่องสังเวยพร้อมแล้วก็ทำชะลอม 3 ใบ สำหรับใส่เครื่องสังเวยต่าง ๆ ที่จัดเตรียมไว้ ชะลอมให้คนหาบไป ทำศาลขึ้นหลังหนึ่งที่ต้นน้ำเอาไว้สำหรับบูชาผีขุนน้ำ ให้มีหลักช้าง หลักม้า ปักอยู่ใกล้ ๆ ศาล แล้วเอาเครื่องสังเวยต่าง ๆ ขึ้นวางบนศาล แล้วทำพิธีบูชาเทวดาอารักษ์ ตลอดถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ผีสางต่าง ๆ อันประจำรักษาอยู่ ณ ต้นน้ำลำธารที่นั้นให้ได้รับรู้แล้วมารับเอาเครื่องสังเวยต่าง ๆ ตลอดจนอ้อนวอนขอจงอำนวยอวยชัย ให้มีน้ำอุดมสมบูรณ์ มีฝนตกต้อง ตามฤดูกาลโดยใช้คำภาษาคำเมืองว่า .ขออัญเจิน ผีแพะผีป่าขุนหลวงมะลังก๊ะ แม่ธรณี เจ้าตี้ เจ้าดิน เทวดาอารักษ์ตังหลายอันปกปักรักษายังป่าไม้ต้นน้ำลำธาร เหมือง ฝาย ภูผา ปูดอย จุ่งชวยปล่อยน้ำปล่อยฝนตกลงมาหื้อจาวบ้านจาวเมือง สัตว์ตั๋วน่อยตั๋วใหญ่สัพพะทั้งหลายจุ่งหื้อมีน้ำกิ๋นน้ำใจ้ หื้อพิชชะข้าวกล้าจุ่งปันอุดมสมบูรณ์งามดี อย่าได้มีศัตรูหมู่ของร้ายมาก๋วนมาคาวีแด่เต๊อะ... ฯลฯ เป็นต้น ต่อจากนั้นพอตั้งเครื่องสังเวยนานพอสมควรแล้ว สมมุติว่าเจ้าที่เจ้าทาง ผีสาง อารักษ์ ทั้งหลายรับเครื่องสังเวยอิ่มแล้ว ก็นำเอาสังเวยเหล่านั้นแบ่งบันเลี้ยงดูกันกินต่อไปก็เป็นอันเสร็จพิธี จุดประสงค์การทำพิธี 1. เพื่อให้เกิดความสามัคคีซึ่งกัน เช่น มีการประชุมตกลงกันก่อนที่จะมีพีการเลี้ยง 2. เพื่อเป็นการแสดงออกถึงความเสียสละประโยชน์ส่วนของตน เพื่อประโยชน์ส่วนรวม เช่น มีการเรี่ยไรเงินทองกันคนละนิดละหน่อย 3. เพื่อแสดงความกตัญญูต่อสิ่งที่มีคุณและให้ประโยชน์แก่ตนเอง เช่น การเลี้ยงผีขุนน้ำ ก็เพื่อต้องการแสดงความกตัญญูต่อธรรมชาติ ที่อำนวยความอุดมสมบูรณ์ให้กับมนุษย์ และมองเห็นความสำคัญของธรรมชาติที่มีต่อมนุษย์ การเลี้ยงผีขุนน้ำจะจัดต้นน้ำลำธารไหนก็ได้ แต่ส่วนมากทำกันที่ต้นน้ำลำธารใหญ่ ๆ และสำคัญเป็นเหมือนเส้นทางชีวิตของเกษตรในแหล่งนั้น ๆ ส่วนเครื่องสังเวยต่าง ๆ ตลอดถึงวิธีการอาจแตกต่างกันไปตามท้องถิ่นและความเชื่อถือ เครื่องประกอบพิธีสืบชะตาแม่น้ำ เพื่อบวงสรวงเทวดา และเพื่อเป็นการขอขมาต่อสิ่งศักดิ์สิทธ์ที่ปกปักรักษาแม่น้ำ 1. กระโจมไม้สามง่าม 2. สะพานเงิน สะพานทองผูกกับไม้ท่อนเล็กจำนวนพอประมาณแต่ให้ลงท้ายด้วยเลข 9 3. กระบอกน้ำ 4. หน่อกล้วย 5. อ้อย 6. มะพร้าว 7. หม้อเงิน หม้อทอง 8. เมี่ยง 9. บุหรี่ 10. หมากพลู 11. ข้าวตอกดอกไม้ 12. บทสวดการสืบชะตาหลวง กลับขึ้นบน

 

ชวนกันเป็นชาวคติชน || การศึกษาความเชื่อฯ