ประเพณีการสู่ขวัญควาย

วิทยากร    :  พ่อหนานขัน คำผัด อายุ75 ปี อยู่บ้านเลขที่ 5 หมู่ 5 ตำบลหงาว อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย ผู้เก็บข้อมูล    :  นายเกษียร มะโนชัย นิสิตมหาวิทยาลัยนเรศวร วิทยาเขตสารสนเทศ จังหวัดพะเยา วันที่เก็บข้อมูล : สิงหาคม 2547

พ่อหนานขัน คำผัด

ประเพณีการสู่ขวัญควาย มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ พ่อหนานขันบอกว่าไม่รู้ว่ามีขึ้นในพ.ศ.ใดแต่ได้เห็น ผู้เฒ่า ผู้แก่ทำกันมาก็เลยสืบทอดวิชามาจาก พ่ออุ้ย แก้ว ซึ่งเป็นพ่อของแม่ การสู่ขวัญควายมีความเป็นมา เนื่องจากว่า การทำนาในสมัยก่อนได้ใช้แรงงานควายในการไถนา ในขณะที่ทำการไถ่นั้นผู้ไถ่นา จะลงโทษควายโดยการเฆี่ยน ดุ ด่า ว่ากล่าวคำต่างๆนาๆ (แจ๊ง) ที่เป็นคำไม่สุภาพ เช่นคำว่า ห่ามึง ห่ากิ๋นหัว ห่าหตัง ง่าวต๋าย ควายตัวไหนฉลาดก็จะถูกดุด่าน้อย ควายตัวไหนดื้อ จะถูกด่า เฆี่ยน หรือใช้เชือกตวัดให้กระทบกับลำตัว ควายตัวไหนดื้อมากๆ เจ้าของจะลงโทษให้ไถนานานๆ (เลิกทีหลังตัวอื่น) หรือจะให้คนอีกคนหนึ่งจึงจมูกนำในการไถนาซึ่งเป็นการทรมารควาย ชาวนาจึงนึกขึ้นได้ว่าการกระทำเช่นนั้นไม่ดีเป็นการปฏิบัติที่รุนแรง ทรมาร ทั้งๆที่การทำนาถ้าหากไม่มีควายไถนาให้เราเราคงไม่ได้กินข้าวหลังจากเสร็จจากการดำนาแล้วชาวนาจึงนิยมสู่ขวัญควายเพื่อขอโทษ ควาย และให้ควายอยู่ดีสบายมีความสุขอย่าได้เป็นไปอย่างกับที่ได้ดุด่า สาปแช่งเลย พีธีการสู่ขวัญควายมีดังนี้ มีการเตรียมของต่าง ๆ ดังนี้ ทำพิธีโดยอาจ๋าน ข้าวตอกดอกไม้ เทียนธูป อย่างละ 2 หรือ 3 คู่ ดอกไม้น้ำส้มป่อย กรวยตองดิบ 1 คู่ ( สวย) ด้ายสีขาวที่ใช้ผูกเขาควายยาวประมาณ 2 วา หญ้าอ่อนยาว1 ศอก ประมาณ 3 กำ (เพื่อนำมาป้อน) น้ำส้มป่อย ไก่ 1 คู่ เหล้าขาว 1 ขวด ลำดับการสู่ขวัญ - นำควายมามัดสั้นประมาณ 2 ศอก ผู้ทำพิธี (อาจ๋าน) เอาข้าตอกดอกไม้ ธูปเทียน นั่งลงใกล้ๆควายเจ้าของก็ให้นั่งใกล้ๆควายแล้วกล่าวคำขอสุมา ดังนี้ ยกขันขึ้น มะหิงสา (หมายถึงควาย) บัดนี้ ตั่วข้านาย (กล่าวชื่อเจ้าของ) ก็ขอสุมาคาระวะอโหสิที่ได้ล่วงล้ำ ได้ด่าได้ว่าไปนั้นอย่าได้ถือสา .(กล่าวไป) โปรดได้อโหสิกรรมอย่างมีบาปมีกรรมต่อกันอย่าได้อาฆาฒพยาบาทข้าพเจ้าเลย - แล้นำขันข้าวตอกดอกไม้ยกขึ้นสุมาควาย ตรงกลางหัวควาย นำน้ำส้มป่อยรดหัวควาย เอาหญ้าที่เตรียมให้กิน นำด้ายผูกเขาควายทั้ง 2 ข้าง คำสู่ควายตัววผู้ ตัวเมียไม่เหมือนกัน (ข้อความมีในเทป) กลับขึ้นบน

ชวนกันเป็นชาวคติชน || การศึกษาความเชื่อฯ