ผีย่าหม้อหนึ้ง

วิทยากร    :  แม่ชีคำป้อ ถูกดี 73 ปี อำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา ผู้เก็บข้อมูล    :  นางสาวเกษฏาภรณ์ ศรีบัวบาน นิสิตมหาวิทยาลัยนเรศวรวิทยาเขตสารสนเทศ จังหวัดพะเยา วันที่เก็บข้อมูล : สิงหาคม 2547

แม่ชีคำป้อ ถูกดี

เป็นความเชื่อว่ามีผีปู่ย่าสิงสถิตอยู่ที่หม้อนึ่ง คอยคุ้มครองปกป้องรักษาลูกหลาน เชื่อว่าสามารถ - ทำนายทายทักต่าง ๆ - คนที่ไม่สบายสามารถมาถามแล้วสามารถบนบานให้หายจากโรคภัยได้ - เด็กที่เกิดใหม่ร้องไห้ไม่หยุดให้ทำนายกับผีหม้อนึ่งว่าเป็นบรรพบุรุษคนใดมาเกิดถ้าทายถูกคน เด็กจะหยุดร้องไห้ไปเอง - ทำนายเหตุการณ์ล่วงหน้าได้ - ของหายสามารถซักถามได้ ผู้ที่สามารถทำพิธี คนที่เป็นร่างทรง หรือม้าขี่ เรียกว่าคนที่ขวัญอ่อน การประกอบพิธี 1. เตรียมเข้าตอกดอกไม้ ธูปเทียน 2. ข้าวนึ่งสุก ปั้นเป็นก้อน 1 ก้อน แปะติดกับด้ายสายสิญจน์ 3. อธิฐานนึกถึงผีปู่ย่า ขอดลบุญดาลสิ่งที่ขอความช่วยเหลือ . 4. แล้วจับตรงที่ด้ายสายสิญจน์ที่มีข้าวนึ่งติดอยู่ แล้วอธิฐาน ถ้าเป็นจริงจะเกิดข้าวแกว่งหมุนเร็วขึ้น ๆ 5. ถ้ารู้แล้วก็ขอให้ข้าวหยุดหมุน ข้าวที่หมุนก็จะหยุดหมุนทันที เป็นเสร็จพิธี คำบอกกล่าวผีปู่ย่าหม้อนึ่ง ..วันนี้ข้าพเจ้าจะมาขอพึ่งผีปู่ย่าหม้อนึ่ง ลูกหลานต๋านเต้าบ่ค่อยสบาย ชื่อคนป่วย .ขอให้ผีปู่ย่าจ่วย ถ้าผีตนใดยะฮื้อก่อขอฮื้อผีปู่ย่าหม้อนึ่งจ่วยบอก ขอฮื้อแกว่ง ถ้าผีตังใดยะก็ขอฮื้อแกว่งไปตางนั้น (จะเกิดการแกว่งดังอธิฐาน ) บัดนี้ข้าพเจ้าฮู้แล้วว่าผีตางใดยะฮื้อ ..ตางทิศใด ก่อขอฮื้อหยุดแกว่งได้แล้ว ลูกก็จะได้ไปเลี้ยงผีตนนั้น เป็นเหล้าไห ไก่คู่ กลับขึ้นบน

 

วิทยากร     :   นางเส้น โนราช อายุ 89 ปี บ้านเลขที่ 250 หมู่ 1 ต.เวียง อ.เทิง จ.เชียงราย ผู้เก็บข้อมูล     :   กัลยา วรรณสาร นิสิตมหาวิทยาลัยนเรศวร วิทยาเขตสารสนเทศ จังหวัดพะเยา วันที่เก็บข้อมูล : สิงหาคม 2547

ผู้เก็บข้อมูล กับ  นางเส้น โนราช

ความเชื่อของคนในแต่ละหมู่บ้านจะเหมือนกัน หรือแตกต่างกันนั้น ขึ้นอยู่กับความศรัทธา เรื่องราวเหล่านั้นมาตั้งแต่บรรพบุรุษ คนในบ้านหมู่ 1 ต.เวียง อ.เทิง จ.เชียงราย ของเรามีความเชื่อถือ และนับถือผีย่าหม้อหนึ้ง ผีย่าหม้อหนึ้ง เป็นผีที่ให้คุณ มีหน้าที่แนะนำ และช่วยแก้ไขเมื่อเรามีปัญหาทุกอย่างผีย่าหม้อหนึ้งจะอาศัยอยู่ที่ไหข้าว (ที่ใส่ข้าวเหนียวสำหรับจะหนึ้งหรือทำให้สุก) และจะอยู่ที่เตาไฟของคนล้านนา เมื่อชาวบ้านมีความเดือดร้อน เช่น ของหาย คนหาย หรือเจ็บไข้ได้ป่วยโดยไม่ทราบสาเหตุ ตลอดจนเด็ก ๆ ที่ร้องไห้ตอนกลางคืนโดยไม่ทราบสาเหตูบ่อย ๆ หรือไปถามว่าพ่อเกิดแม่เกิดของเด็กเป็นใคร เพื่อหาสาเหตุการร้องไห้ของเด็ก การไปขอความช่วยเหลือจากผีย่าหม้อหนึ้ง ต้องเตรียมสิ่งของต่อไปนี้ ดอกไม้ จำนวน 4 ดอก หมาก จำนวน 4 คำ พลู จำนวน 4 ใบ เทียนเหลือง จำนวน 4 คู่ ข้าวสาร จำนวน 1 ลิตร เงินค่าขันตั้ง แต่นานมาประมาณ สลึง ปัจจุบัน 50 บาท เสื้อผ้าของผู้ที่มีความเดือดร้อน จำนวน 1 ผืน เมื่อก่อนผีย่าหม้อหนึ้งที่คนในหมู่บ้านนับถือนั้นจะอยู่ที่บ้านของ นางเส้น โนราช อายุ 90 ปี เมื่อผู้เดือดร้อน หรือญาติเตรียมสิ่งสิ่งของพร้อมเงินค่าขันตั้งมาบ้านนางเส้น และจะวางลงในกระด้งที่เตรียมไว้ นางเส้นก็จะทำพิธีเชิญผีย่าหม้อหนึ้งที่เตาไฟในครัว โดยใช้ไหข้าวที่มีไม้ไผ่มัดติดทำเป็นแขนแล้วสวมเสื้อแขนยาวให้ เมื่อผีย่าหม้อหนึ้งพร้อมที่จะลงมาดูแลผู้ที่เดือดร้อน หรือญาติก็จะช่วยนางเส้นจับไหข้าวไว้ จากนั้นไหข้าวก็จะกระดกขึ้นลงตลอดเวลาคนทั้งสองจะต้องจับให้มั่น ผีย่าหม้อหนึ้งจะตรวจข้าวของในกระด้งว่าครบหรือไม่ เมื่อครบแล้วก็ถามปัญหาต่างๆได้ทันที คำตอบใดที่ผีย่าหม้อหนึ้งตอบว่าใช่ ไหข้าวก็จะกระดกขึ้น แต่ถ้าไม่ใช่ก็จะสะบัดแขนเหมือนสั่นหัวปฏิเสธ เมื่อถามปัญหาจนพอใจแล้ว ผีย่าหม้อหนึ้งก็จะออกโดยที่ไหข้าวจะไม่กระดกเลย ผีย่าหม้อหนึ้ง การเลี้ยงผีย่าหมบ้านนางเส้น โนราช ได้รับการยอมรับนับถือจากคนหลายตำบล หลายอำเภอ ที่เดินทางมาถามปัญหาเรื่องราวที่ทำให้เดือดร้อน ผีย่าหม้อหนึ้งจึงเป็นส่วนหนึ่งของความเชื่อ และศรัทธาของคนในหมู่บ้านเสมอมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน กลับขึ้นบน

 

วิทยากร     :    นางม้วน วุฒิสูง อายุ 77 ปี บ้านเลขที่ 77 หมู่ 2 ต.ท่าสาย อ.เมือง จ.เชียงราย     :    นางหลง ไชยประเสริฐ อายุ 58 ปี บ้านเลขที่ 76 หมู่ 2 ต.ท่าสาย อ.เมือง จ.เชียงราย ผู้เก็บข้อมูล     :     นางกรกรช ไชยประเสริฐ นิสิตมหาวิทยาลัยนเรศวร วิทยาเขตสารสนเทศ จังหวัดพะเยา วันที่ : สิงหาคม 2547

ผู้เก็บข้อมูลกับ นางม้วน วุฒิสูง / นางหลง ไชยประเสริฐ

ผีปู่ย่าหม้อนึ่ง เป็นผู้เฒ่าผู้แก่ มาเล่าเรื่องผีปู่ย่าหม้อนึ่ง กับยายหลง ให้ลูกให้หลานป้าเป็นอุทาหรณ์สอนใจ ยายหลง เป็นที่นั่งของย่าหม้อนึ่ง เป็นปู่ย่าตายาย ประเพณีลงผีย่าหม้อนั่งมีมานาน สืบของแม่คือแม่แสน ไชยประเสริฐ วิธีการลงย่าหม้อนึ่งมีกระด้งใบหนึ่ง ข้าวสาร 1 ก๊อก ขันตั้ง 15 บาท หมากหัวปูมัด มีสวยดอกไม้ 4 สวย สวยปูหมาก 4 สวย เป็น 8 สวย (กรวย) ดังไฟก่อน (ติดไฟ) ยกหม้อนึ่งขึ้นตั้ง เอาน้ำเข้าใส่ ใส้หม้อนึ่งเข้าใส่เอาไหเข้ามัด กับไม้เอาเสื้อเข้าใส่ ยกตำกระด้งยกใส่บนหม้อนึ่งมีสวยมีควัก ข้าวปั้น กล้วยหน่วย มีฝ้ายขาว 7 เส้น เป็นฝ่ายไหมมือเราก็บอกว่า สาธุสัจจะอธิษฐานขอผีย่าหม้อนึ่งละคนนั้นคนนี้เป็นมาถามลงออกเมื่อออกหมอว่าไม่สบายจะใดก็ออกเมื่อออกหมอนี่เน้อ เปิ่นก็จะมาส่งเฮา เฮารู้สึกจะเวียนหัว สัจจะอธิฐาน จุดธูป 3 เล่ม จุดเทียน 2 เล่ม ตั้งนะโม 3 จบ ระลึกถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ แม่ธรณีเจ้าที่ แม่น้ำไอศวร ก็มงคลบันดาล ให้ช่วยลงเมื่อลงหมอ ถ้ารู้สึกว่าเปิ่นมาแล้ว เฮาก็ยกหม้อนึ่งลงไปถาม เป็นอย่างไร เปิ่นบอกว่าไม่สบาย เป็นอะไร เป็นถูกผีถูกสาวกา ผีกะผีตายกะ ตายกั้ง ผีตายท่า ตายโหง หนต่าหนตาง ตักตอกิน ขออนุญาต ก็ให้คนเจ็บไปเลี้ยง เหล้าไห ไก่คู่ก็ดี หรือว่า เลี้ยงหัวหมูก็ดี บอกให้เปิ่น ถ้าเปิ่นเด็ก (ละอ่อน) ร้องไห้เมื่อคำเมื่อคืน เฮาก็บอกฮื้อเปิ่นอายุได้ 3 เดือน ก็ดี หรือขวบ 2 ขวบ เป็นไม่สบายเป็นให้เป็นร้องเมื่อค่ำเมื่อคืน ก็เป็นต่าบ่อเกิดแม่เกิดหรือชื่อเสียงไม่จับ(ไม่เหมาะ) มันตึงฮู่ จะให้คำตอบ มาจะส่ายไปมา เขียนในข้าวเปิ่นจะขัดตึงฮู้ พอทักทายเรียบร้อยแล้ว จะมาสระเกล้าดำหัวหรือสมนาคุณให้ ส่วนมากเป็นสตางค์ บางคนก็จะใส่ลวดให้เป็นประเพณีสืบมา เช่นพ่อเช่นแม่ ถ้าจะสืบไว้ ก็ไหว้สัจจะอธิษฐาน ยายม้วน ใช้ชีวิตอุ้ยม้วน เห็นการลงผีย่าหม้อนึ่งหลายครั้งที่เห็น เวลาย่าหม้อนึ่งลงค้าจับใจจะเต้น จะเขียนด้ายด้ามไม้ให้ดูถามท้าถูกตีถูกแทง จะเต้นโยนไปมาแกว่ง ส่วนประกอบมีไหข้าว ไม่เข้ากายเป็นแขน เอาตอกเข้ามัดเอาเสื้อเก่าเข้าใส่ มันแขนใช้ตอกหรือหนังยาว ถ้าถูกจะเต้น จะถามเป็นชื่อ ก, ค เช่นเด็กร้องไห้กลางคืนชื่อเด็กไม่เหมาะเช่นชื่อแก้ว ชื่อคำ เด็กสมัยนี้ชื่อยาวเพราะชื่อแสงเพชร แสงคำ สมัยก่อนประมาณ 30 กว่าปี มาแล้ว มีเขียนเป็นอักษร ชื่อ แก้วไม่ถูกใจ เอาชื่อเป็ด ชื่อไก่ ถามชื่อให้ถูกโฉลก วันนี้มีดนตรี(ดีดซึง) ประกอบคือ พ่อคำ ไชยประเสริฐ ได้ดีดซึงประกอบเป็นบรรยากาศล้านนา กลับขึ้นบน

 

วิทยากร    :  แม่อุ้ย ไหว ศรีแก้ว อายุ 85 ปีอยู่บ้านเลขที่ 85 หมู่ 3 ตำบลเวียง อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย ผู้เก็บข้อมูล    :  นายเกษียร มะโนชัย นิสิตมหาวิทยาลัยนเรศวร วิทยาเขตสารสนเทศ จังหวัดพะเยา วันที่เก็บข้อมูล : สิงหาคม 2547

แม่อุ้ย ไหว ศรีแก้ว

พิธีกรรมเรื่องผีหม้อนึ้ง แม่อุ้ยไหวอดีตเคยเป็นคนช่วยหมอทำผีหม้อนึ้ง แม่อุ้ยไหวเคยทำพิธีมาตั้งแต่อายุประมาณ 30 ปี ทำมาประมาณ 50 ปี มาหยุดทำเรื่องนี้ประมาณ 4-5 ปี เนื่องมาจากผีในสมัยนี้ไม่ค่อยมารบกวนคน เพราะได้รับข้าวของจากญาติพี่น้องที่ทำพิธีกรรมทานไปหา เหตุผลที่ต้องมีการทำพิธีผีหม้อนึ้ง (ทางเหนือเรียก ลงผีหม้อนึ้ง) 1. เนื่องจากเจ็บป่วยรักษาแล้วไม่หาย 2. เพื่อทำนาย และบอกเหตุหรือลางต่างๆ 3. เพื่อสร้างขวัญและกำลังใจให้กับผู้ป่วย 4. ผู้ป่วยที่ป่วยหนักถ้าหากทำพิธีผีหม้อนึ้งแล้วจะทำให้หายภายใน 7 วันหรือตายภายใน 7 วัน พิธีกรรมการทำผีหม้อนึ้ง ขันตั้ง (บูชาครู) เงิน 12 บาท ข้าวตอก ดอกไม้ เทียน ธูป หวี เสื้อผ้าผู้ป่วย อุปกรณ์ที่ใช้ทำพิธี 1 หม้อนึ้ง 2 ไหข้าว 3 ถาดใส่ข้าวสาร 4 ข้าวสารใช้พอเทให้ทั่วถาดบางๆ 5 ผ้าขาว 6 ผู้ทำพิธี ผู้ช่วย 1 คน 7 เสื้อผ้า หวีแว่นของผู้ป่วย การดำเนินการจะก่อไฟนำหม้อนึ้งใส่น้ำประมาณ 1 ใ4 ต้มน้ำให้เดือด นำไหข้าว (ไหไม้ )และไม้เหลาขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ2 นิ้ว ขวางปากไหข้าว แล้วใช้เชือกผูกไม้ติดกับหม้อนึ้ง โดยอ้อมเชือกลงทางก้นหม้อนึ้ง แล้วน้ำผ้าดำมาพันรอบหม้อนึ้ง (ชาวบ้านเรียกว่าใส่เสื้อให้ไหข้าว จากนั้นนำไหข้าวไปตั้งบนหม้อนึ้ง แล้วเชิญวิญญาณผีหม้อนึ้งมาสิงสถิตย์อยู่ที่ไหข้าว ถ้าวิญาณมาไหข้าวก็จะดิ้น ผู้ทำพิธีก็จะยกไหข้าวลงมาที่ถาดใส่ข้าวสาร โดยผู้ทำพิธีจะจับไม้ที่ขวางปากไห 2 คน ถามผีหม้อนึ้งต่าง ๆ ถ้าไม่พอใจไหข้าวจะตวัดแรง ถ้าถามสิ่งที่เขาตอบจะเขียนลงที่ข้าวสารในถาด การดำเนินพิธีการถ้าไม่ถูกใจวิญญาณผีจะไม่ทำอะไร ผ฿ทำพิธีก็จะเชิญมาใหม่โดยการนำไหข้าวไปตั้งบนหม้อนึ้งถ้านำร้อนจนเดือดนานๆวิญญาณผีก็จะกลับมาอีก ถ้าหากถามว่าคนไข้จะตายหรือไม่ ถ้าจะตายไหข้าวจะล้มลงนอนบนถาดข้าวสาร ถ้าหากหายจะแกว่งเขียนตัวหนังสือ ถ้าหากไม่พอใจอะไร ไหข้าวจะตวัดแรงและขุ้ยเขี่ยข้าวสาร การจบพิธี ผีหม้อนึ้งจะขุ้นเขี่ยเสื้อผ้าที่อยู่ในถาด เสร็จแล้วจะนอนลง แม่อุ้ยไหวกล่าวว่า ผีหม้อนึ้งสมัยก่อนสนุกมาก แต่ปัจจุบันไม่มีใครนิยม และไม่มีการสืบทอดวิชาความรู้ จึงทำให้เด็กไม่รู้จัก แต่สิ่งที่เห็นผลเร็วในการทำพิธีผีหม้อนึ้งคือ ผู้ป่วยหนักจะตายหรือหายป่วยภายใน 7 วัน กลับขึ้นบน

 

ชวนกันเป็นชาวคติชน || การศึกษาความเชื่อฯ